Şirin Devrim’in Şakir Paşa Ailesi’ne dair kaleme aldığı biyografi, Osmanlı’nın son dönemlerinden cumhuriyetin ilk yıllarına uzanan bir ailenin hikâyesini anlatıyor. Abdülaziz ve Abdülhamid dönemlerinde yaşamış, Mustafa Kemal Atatürk’ün çağdaş bir Türkiye yolunda, sanatsal ve edebi alanda desteklediği bu aile, Batılılaşmış bir yaşam tarzını benimseyen; idari, askeri ve kültürel alanda akademik olarak yükselmiş köklü bir ailedir.

Ailenin hem Batılı bir yaşam tarzını benimsemesi hem de Osmanlı kimliğini kaybetmemesi nedeniyle, onları bir “geçiş dönemi ailesi” olarak nitelendirebiliriz. Özellikle kadınların eğitimli, kültürlü ve sosyal olmalarına rağmen çalışma hayatına doğrudan katılmamış olmaları, dönemin toplumsal yapısını yansıtan önemli bir detaydır. 

Aile üyeleri arasında kültür ve sanat alanında derin izler bırakan birçok isim bulunur. Başta “skandallarla dolu” bir yaşam süren ve Halikarnas Balıkçısı olarak bilinen Cevat Şakir Kabaağaçlı olmak üzere, uluslararası üne sahip ressam Farelnissa Zeyd, özgürlüğüne düşkün gravür sanatçısı Aliye Berger ve çağdaş seramiğin öncülerinden Füreya Koral, aile içinde sanatla anılan önemli figürlerdir. Gelin önemli eserleriyle adını günümüze taşıyan bu karakterlere bir göz atalım.

Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı)

Cevat Şakir, asi ruhlu ve özgürlükçü kimliğiyle dikkat çeker. En bilinen olaylarından biri, babası Şakir Paşa’yı vurmasıdır. Bu trajik olay sonrası hapis cezası alır ve ardından Bodrum’a sürgüne gönderilir. Ancak sürgün onun için bir ceza değil, aksine yeni bir başlangıç olur. Bodrum’un doğası ve kültüründen ilham alarak, edebi eserlerimize kattığı birçok kitabını burada yazmaya başlar. Bana göre Cevat Şakir’in hayatı, hem sanatçı hem de aile bireyi olarak, Şakir Paşa Ailesi’nin en dramatik ve trajik hikâyelerinden biridir. Mavi Sürgün kitabında Bodrum’a sürgün edilişini ve orada geçirdiği yılların kalıntılarını okuyabilirsiniz.

Fahrelnissa Zeyd

Ailenin en dikkat çekici ve sıra dışı üyelerinden biri olan Fahrelnissa Zeyd, ressam kimliğiyle uluslararası bir üne kavuşmuştur. Güçlü karakteri, sanata olan tutkusu ve aristokrat bir yaşam sürmesiyle öne çıkar. Cesur ve yenilikçi bir ressam olmasının yanı sıra, diplomatik evliliğiyle birlikte Avrupa bağlarını güçlendirmiştir. 2017 yılında İstanbul Modern’de düzenlenen sergide eserlerini görmüş olmayı dilerdim. Çalışmaları hakkında daha fazla bilgi edinmek için Dr. Necmi Sönmez’in kaleme aldığı Fahrelnissa Zeid Sözlüğü kitabını inceleyebilirsiniz.

Aliye Berger

Aliye Berger, tutkulu bir sanatçı, özgürlüğüne düşkün bir kadın ve trajik bir aşk hikâyesinin ardından sanata sığınan biri olarak bilinir. Onun hayatı, sanat ve duygular arasında gidip gelen bir yolculuk olarak işlenir. Şakir Paşa Ailesi’nin en özgün üyelerinden biri olan Aliye, Cevat Şakir’den sonra en uyumsuz, aynı zamanda en renkli ve bağımsız hareket eden karakterdir. Yetişkinliğinde ise hem aşk hayatında hem de eserlerinde tutkulu bir hayat tarzını benimsemiştir.

Aslında bir gravür sanatçısı olsa da, ona “yazar” denmesinin sebebi, sanatının ve eserlerinin, bir nevi yazılı bir anlatıma ve derin düşünceye sahip olmasıdır. Eserleri kariyeri boyunca İstanbul Fransız Konsolosluğu, Yapı Kredi Bankası ve İstanbul Modern Sanat Müzesi gibi birçok önemli mekânda sergilenmiştir. Aşk ve tutkuyla sanata adanmış hayatı hakkında daha fazla bilgi için Emel Koç’un Alyoşa: Aliye Berger Biyografisi kitabını okuyabilirsiniz.

Füreya Koral

Türkiye’de çağdaş seramiğin öncü isimlerinden olan Füreya Koral, sadece bir sanatçı değil, aynı zamanda kadınların sanatta kendilerini ifade edebilmesi için bir ilham kaynağıdır. Seramik alanında geliştirdiği tekniklerin yanı sıra, kadın sanatçıların toplumsal alanda daha görünür olmasına imkan sağlamıştır. Onuna birlikte, ailenin Batılılaşma süreci ve kadınların toplumsal hayatta daha aktif hale geldiği bir döneme geçiş yaptıklarını söyleyebiliriz. 

Füreya Koral’ın eserleri de diğer aile bireylerinin olduğu gibi, hem uluslararası alanda hem de Türkiye’de dikkat çekmiştir ve İstanbul Modern Sanat Müzesi ile Pera Müzesi gibi önemli mekânlarda sergilenmiştir. Atatürk’ün silah arkadaşı Kılıç Ali ile evliliği, Osmanlı’nın köklü aile yapısından modernizmi benimsemiş hayatı ve daha fazlası için Ayşe Kulin’in kaleme aldığı Füreya kitabını tavsiye edebilirim.

Şakir Paşa Ailesi’nin sanata katkıları ve kültürel mirası, geçmişten günümüze uzanan ilham verici bir yolculuk sunuyor. Ailenin hikâyesi, sanata ve tarihe ilgi duyan herkes için mutlaka keşfedilmeye değer.