Vegan yemek tarifleri paylaşan bir içerik üreticisi olarak en çok karşılaştığım sorulardan biri bu. Vegan köfte, mantardan işkembe veya seitan döner… Ne zaman et dokusunu ve lezzetini bitkisel malzemeler kullanarak yakaladığım bir yemek yapsam, içeriğin altında yazılan yorumlarda bu soruya mutlaka denk geliyorum.

Her ne kadar tekrar tekrar kendimi aynı sorunun muhatabı olarak bulmanın sabır sınayıcı bir tarafı olsa da, veganlık konusunda sınırlı bilgiye sahip kişilerin bu konuyu merak etmesini çok doğal buluyorum ve sorularını bilgilendirici şekilde yanıtlamayı önemsiyorum. Siz de bu sorunun yanıtını merak ediyorsanız, gelin önce bir adım geriye atalım ve veganlık nedir ona bakalım.

Veganlık Nedir?

Veganlık temelde etik bir bakış açısı ve yaşam tarzıdır. “Sentient” yani duyguları olan ve acıyı hissedebilen hayvanların özgürce yaşama hakkını savunan, onların bir meta olarak görülüp öldürülmesine veya sömürülmesine karşı gelen bir duruştur. Bu nedenledir ki, veganlar sadece bir hayvanın etini yemeyi değil, onun yumurtasından, sütünden veya yününden faydalanmayı da doğru bulmazlar. Örneğin veganların takip ettiği bitkisel beslenmede bal tüketimine yer yoktur çünkü bal, arının kışlık erzağıdır ve arılar balı insanlar için üretmez. Tıpkı bir ineğin sütünü insanlar için değil, buzağısı için ürettiği gibi. Bal yememek veya süt içmemek vegan olmayanlar için “ekstrem” gözükebilecek olsa da, aslında yaklaşımın kendi içinde tutarlı olduğunun ispatıdır.

Peki hal böyleyken, başlıktaki sorunun sorulması çok doğal ve haklı değil mi? Veganlar etik olarak yanlış buldukları et yeme eylemini, en azından bir tat deneyimi bağlamında yakalamaya (bitki temelli bileşenlerle de olsa) neden bu kadar meyilli? 

Hiçbirimiz Vegan Doğmadık

Sizi bilmiyorum ama benim doğuştan vegan olduğunu bildiğim sadece iki kişi var. Onlar da 2000 sonrası doğmuş çocuklar (merak edenler için, kendileri vegan bir ailenin çocukları ve en az akranları kadar sağlıklılar). Diğer bir deyişle hepimiz et, süt, balık ve tavuk gibi hayvansal gıdaları yeme alışkanlığıyla ve bu besinleri tüketmenin sağlıklı olduğu varsayımıyla büyüdük. Dolayısıyla da damak tadımız vegan/vejetaryen olmayı seçmeden çok önce şekillenmiş oldu. Bu nedenle, etik olarak hayvansal tüketimine karşı olsak da, alışık olduğumuz ve sevdiğimiz tat deneyimlerini bize yaşatan bitkisel alternatiflere sıcak bakıyoruz. 

O zaman kendimize şu soruyu soralım: “Eğer tabağımdaki şey bana aynı hazzı veriyorsa, besin değeri olarak tatmin ediciyse ve yapım sürecinde hiçbir canlıya zarar verilmediyse, bunun ne gibi bir sakıncası olabilir?”

“Veganlar Kendi Mutfağını Yaratsın!” 

Bazı naveganlar (bu sözcüğü kutuplaştırıcı bulduğum için çok sevmesem de her seferinde “vegan olmayanlar” demekten daha pratik olduğu kesin) başlıktaki cümleyi soru formatından çıkarıp “Madem vegansınız, et yemeklerini taklit etmeyi bırakıp kendi mutfağınızı yaratın!” diyerek işi bir adım öteye taşıyorlar. Bu direktifle ilgili görüşümü belirteceğim ama önce empati kurup neden böyle bir görüşün ortaya çıktığını anlamaya çalışalım. 

Veganlık etik ve ahlaki bir duruş olduğundan, hepçil bir birey, vegan biri ile etkileşime girdiğinde “Ben yanlış mı yapıyorum, ben hayvansever değil miyim?” gibi sorgulamalar yapabiliyor ve bu bir tür savunma mekanizmasını tetikleyebiliyor. Tahminim o yönde ki, bazı naveganlarda bu mekanizma bilinç dışı bir şekilde çalışıyor ve “Tamam vegansanız da bizim yemeklerimizi taklit etmeye çalışmayın, kendi mutfağınızı yaratın.” gibi savunmacı bir tutum ortaya çıkarıyor. Bu aslında “Tamam ne yapacaksanız yapın ama bu arsa bizim, gidin başka mahallede yapın.” benzeri bir yaklaşım. Bu belki de insan doğasının en temelinde yer alan “biz-onlar” ayrımının dürtülmesiyle yüzeye çıkan ve yaşam tarzını sorgulatan kaygısal bir tepki.

Kaynağı her ne olursa olsun, bu tepkiyi anladığımı fakat hak vermediğimi söylemek durumundayım. “Kendi mutfağınızı yaratın” demenin, karbon emisyonu nedeniyle fosil yakıt tüketen bir otomobil yerine, elektrikli otomobil tercih eden bir çevreciye “O zaman otomobil kullanmayın, farklı bir ulaşım aracı icat edin.” demekten pek bir farkı olmadığını düşünüyorum. Önemli olan şey nesnenin ne olduğu değil, o nesnenin neyi temsil ettiği veya kullanımının ne gibi sonuçlar doğurduğu. 

Kaldı ki, mutfağımızdaki pek çok yemek “kazara” vegan. Yani bilinçli olarak vegan olsun diye hazırlanmasa da, Akdeniz mutfağının pek çok yemeği (zeytinyağlılar başta olmak üzere) bitkisel beslenmeye uygun. Dolayısıyla sıfırdan eşi benzeri olmayan bir mutfak ekolü yaratmak mümkün olsa bile (ki bence değil) bunun gerekliliği de tartışmaya açık.

---

AliveSouls Öneriyor: Bora Kılıç’tan İlginizi Çekebilecek 10 Leziz Tarif

1. Yumurtasız vegan kek tarifi
2. Yumurtasız vegan omlet tarifi
3. Havuçtan somon füme tarifi
4. Kajudan vegan peynir tarifi
5. İstiridye mantarından döner tarifi
6. İstiridye mantarından işkembe çorbası tarifi
7. Vegan ekşili köfte tarifi
8. Vegan İzmir köfte tarifi
9. Vegan kaju ayranı tarifi (kajran)
10. Vegan çikolatalı mousse tarifi